Veni-beurs Despoina Trasanidou voor nieuwe gentherapie bij Shwachman-Diamond syndroom

Despoina Trasanidou (Sanquin/Amsterdam UMC) heeft een Veni-beurs ontvangen voor onderzoek naar een nieuwe vorm van gentherapie voor erfelijke bloedziekten. Als eerste toepassing richt zij zich op het Shwachman-Diamond syndroom (SDS), een zeldzame erfelijke aandoening waarbij patiënten door een genetische afwijking te weinig bloedcellen aanmaken. Een Veni-subsidie wordt door NWO toekend aan jonge, talentvolle onderzoekers.

SDS wordt veroorzaakt door een fout in het SBDS-gen. Daardoor verloopt de eiwitproductie in cellen niet goed, wat vooral gevolgen heeft voor cellen die snel moeten delen, zoals bloedvormende cellen in het beenmerg. Patiënten kunnen hierdoor bloedarmoede krijgen, vatbaarder zijn voor ernstige infecties en een verhoogde kans hebben op bloedingen. Daarnaast komen problemen met de alvleesklier, groei en botontwikkeling vaak voor. Voor de beenmergproblemen bestaat momenteel geen medicamenteuze behandeling. In ernstige gevallen is een stamceltransplantatie de enige mogelijke behandeling. 

De afgelopen jaren zijn verschillende gentherapieën ontwikkeld voor bloedziekten. Daarbij worden bloedvormende stamcellen uit het lichaam gehaald, in het laboratorium genetisch aangepast en vervolgens teruggegeven aan de patiënt. Deze aanpak kan effectief zijn, maar is complex, kostbaar en belastend voor patiënten. 

Stamcellen repareren in het lichaam zelf

Trasanidou wil daarom een andere aanpak ontwikkelen. In plaats van stamcellen buiten het lichaam te corrigeren, wil zij bloedvormende stamcellen direct in het lichaam bereiken. Daarbij maakt zij gebruik van vetbolletjes die genetische instructies vervoeren. Om ervoor te zorgen dat deze instructies bij de juiste cellen terechtkomen, ontwikkelt zij speciale nanobodies: kleine eiwitten die bloedstamcellen kunnen herkennen en binden. Deze nanobodies worden gekoppeld aan de vetbolletjes, zodat de genetische machinerie  kan worden afgeleverd in bloedvormende stamcellen. 

De genetische instructies bevatten onderdelen van de CRISPR-technologie die trasanidou eerder heeft ontwikkeld, waarmee een genetische fout gericht kan worden aangepast. Binnen het project ontwikkelt Trasanidou een aanpak om de meest voorkomende mutatie bij SDS te corrigeren. Eerst wordt deze getest in gekweekte cellen en bloedstamcellen van patiënten. Vervolgens wordt onderzocht of dezelfde aanpak ook direct in het lichaam kan werken. 

Toepassing bij andere erfelijke bloedziekten

Een belangrijk doel van het project is de ontwikkeling van een breed inzetbaar platform voor in vivo gentherapie van bloedziekten. SDS dient daarbij als eerste voorbeeld. Als het lukt bloedvormende stamcellen veilig en gericht te bereiken en genetisch te corrigeren, kan diezelfde technologie mogelijk ook worden toegepast bij andere erfelijke bloedziekten.

Met de Veni-beurs krijgt Trasanidou de mogelijkheid om deze technologie verder te ontwikkelen. Het onderzoek kan bijdragen aan nieuwe gentherapieën die minder belastend zijn voor patiënten en beter toegankelijk worden voor zeldzame bloedziekten waarvoor nu nog weinig behandelmogelijkheden bestaan.

Lees hier meer over het onderzoek