Informatie voor patiënten

Bij de behandeling van o.a. reumatische ziekten, darmziekten, huidziekten en kanker wordt steeds vaker gebruik gemaakt van een nieuwe groep geneesmiddelen, de zogenaamde ‘biologicals’. Dit zijn medicijnen die gemaakt worden met behulp van geavanceerde biotechnologische technieken.

Werking

De werking van biologicals berust veelal op beïnvloeding van (lichaamseigen) stoffen van het afweersysteem. Biologicals blijken erg succesvol te zijn bij de behandeling van verschillende ziekten. Als bijwerking kan het lichaam zogenaamde ’antistoffen‘ tegen de gebruikte biological ontwikkelen, waardoor de werking ervan verminderd wordt. Het kan dus nuttig zijn om bij gebruik van biologicals te meten of u daartegen wellicht antistoffen maakt.

het afweersysteem 
werking van biologicals 
bijwerkingen, risico's en immuunrespons 
immuunrespons tegen biologicals 
therapie op maat 
diagnostische test: wanneer? 

testmethoden voor een aantal biologicals  
links 
artikelen en presentaties 
geregistreerde biologicals 


Het afweersysteem

Het afweersysteem, ook wel immuunsysteem genoemd, beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde stoffen zoals micro-organismen (o.a. bacteriën, virussen en schimmels), kankercellen en allergenen (stoffen die een allergische reactie oproepen).

Het afweersysteem is actief in alle delen van het lichaam en bestaat uit een mechanische barrière (huid en slijmvliezen) en meer specifieke afweer. De specifieke afweer is gebaseerd op een complex samenspel van afweercellen (witte bloedcellen waaronder de B- en T-lymfocyten), eiwitten zoals antistoffen/ immunoglobulinen en ontstekingseiwitten zoals TNF-alfa en IL-1.

Werking van biologicals

Over het algemeen berust de werking van biologicals op het onderdrukken van ontstekingsreacties. Sommige middelen grijpen direct in op de ontstekingseiwitten. Biologicals die bijvoorbeeld veel gebruikt worden bij reumatische aandoeningen zoals reumatoïde artritis zijn veelal gericht tegen TNF of tegen IL-1.

TNF staat voor Tumor Necrosis Factor. Dit is een factor die een belangrijke rol speelt bij ontstekingsreacties. Een andere belangrijke ontstekingsfactor is IL-1, Interleukine-1. Deze factor is mede verantwoordelijk voor de pijn, zwelling en stijfheid bij reumatoïde artritis.
Andere middelen richten zich op het remmen of uitschakelen van bepaalde cellen van het immuunsysteem. Bijvoorbeeld biologicals gericht op CD20, een eiwit dat aan het oppervlak van lymfocyten voorkomt. Het effect van anti-CD20 biologicals is ondermeer dat B-lymfocyten afsterven waardoor de ontstekingsrespons wordt getemperd.

Van de als geneesmiddel gebruikte biologicals is in grote gecontroleerde studies aangetoond dat zij de ziekteactiviteit effectief kunnen remmen en zodoende schade als gevolg van de ziekte (denk aan reuma) kunnen beperken.

Bijwerkingen en risico's van biologicals

Bij het toedienen van biologicals in de vorm van een injectie, kan de huid rood worden of zwellen. Ook kunnen blauwe plekken, jeuk of pijn (ook hoofdpijn) voorkomen. Verdere bijwerkingen die in de bijsluiterteksten van anti-TNF worden genoemd zijn onder andere: een verhoogde kans op infecties en een tekort aan witte bloedcellen. Dit wordt altijd goed gecontroleerd door de behandelend arts. Infecties die kunnen optreden zijn bijvoorbeeld gordelroos en longontsteking. Daarom mogen biologicals niet worden toegediend bij mensen die een infectie hebben, ook niet als het een keelontsteking is.

Voordat biologicals voorgeschreven worden, wordt ook altijd een tuberculosetest gedaan omdat een oude of latente tuberculose-infectie door het gebruik van biologicals kan opspelen.

Immuunrespons tegen biologicals

Bij een deel van de patiënten die met biologicals worden behandeld wordt een immuunrespons/afweerreactie opgewekt tegen de biological. Dat betekent dat er antistoffen worden aangemaakt tegen de biological/het geneesmiddel zelf. Vaak zorgen die antistoffen er vervolgens voor dat het geneesmiddel versneld uit de bloedbaan verdwijnt en dus zijn werking niet goed kan doen.

Als een patiënt dus antistoffen tegen toegediende biologicals ontwikkelt, zal het klinisch effect van deze (kostbare) behandeling minder, nihil of soms zelfs tegengesteld kunnen zijn. Daarnaast kunnen er ook bijwerkingen ontstaan doordat het geneesmiddel en de gevormde antistoffen aan elkaar binden (complexvorming). Dit kan weer leiden tot een heftige serum-ziekte-achtige reactie. Het kan dus belangrijk zijn om vast te stellen of een patiënt antistoffen tegen de gebruikte biological maakt.

Nieuwe diagnostische tests voor therapie op maat

De vorming van antistoffen tegen biologicals vraagt om nieuwe vormen van laboratoriumdiagnostiek, die het mogelijk maken om:

Voor een aantal biologicals bestaan nu testmethoden om enerzijds de concentratie van de biological en anderzijds mogelijke antistofvorming tegen de biological kwantitatief in het bloed te meten. Mocht de concentratie van de biological in het bloed lager zijn dan verwacht dan kan dus bepaald worden of de oorzaak daarvan antistofvorming is. Mocht dat het geval zijn dan is het zinvol om met uw behandelaar te bespreken welke mogelijkheden er zijn om de behandeling beter op de behoefte af te stemmen.

Verbetering van de behandeling kan bijvoorbeeld bestaan uit aanpassing van de dosis en/of het doseringsregime van de biological of zonodig overstappen op een ander geneesmiddel.

Wanneer een diagnostische test overwegen?

U kunt uiteraard zelf het beste beoordelen of een therapie werkt of niet. Moeilijker wordt het om precies aan te geven in welke mate de therapie 'aanslaat'. Om dat te meten wordt bij veel ziekten een bepaalde eenheid gebruikt. Bij reumatoïde artritis is dat bijvoorbeeld de DAS 28 score.

DAS staat voor ‘Disease Activity Score’. Naarmate u minder last heeft van RA-verschijnselen neemt de DAS-score af. Indien de door u gebruikte biological effectief is zal er dus sprake zijn van een dalende trend in de DAS-score. Ter illustratie hebben we onderaan twee grafieken opgenomen.

Mocht er geen sprake zijn van een continue/langer aanhoudende afname van de DAS-score dan is het verstandig om met uw behandelaar het uitvoeren van een test voor het bepalen van de concentratie van de biological en eventuele antistoffen tegen de biological te bespreken. Voor het uitvoeren van een diagnostische test wordt door een arts/verpleegkundige wat bloed afgenomen, meestal gebeurt dat een aantal malen per jaar, om zo een goed beeld te krijgen van de effectiviteit van de biological. Uw behandelaar kan zich via deze website informeren over de testen die Sanquin doet.

Overigens is ook gebleken dat het meten van concentratie en antistofvorming meer mogelijkheden biedt om het succes van de behandeling te voorspellen. Indien de concentratie in bloed laag blijft (en er antistoffen aantoonbaar zijn) is de kans groot dat de effectiviteit van het gebruikte geneesmiddel (de biological) laag zal zijn. Men kan dan beter switchen naar een ander geneesmiddel.

Biologicals-1a Biologicals-1b
Figuur: Voorbeeld van twee reumapatiënten behandeld met een biological. Weergegeven zijn de DAS 28 (Disease Activity Score in 28 gewrichten), en de hoeveelheid van de biological en antistoffen tegen de biological. Patiënt A reageert goed op de therapie, de DAS score gaat omlaag en de hoeveelheid van de biological in het bloed is voldoende voor een effectieve werking. Patiënt B reageert aanvankelijk ook goed, maar later neemt de ziekteactiviteit (DAS28) weer toe. Dit gaat gepaard met antistofvorming tegen de biological. De biological is niet meer aantoonbaar waardoor de therapie geen effect heeft.

Een aantal biologicals

Infliximab: een TNFα-blokker

Infiximab (merknaam Remicade®) wordt rechtstreeks in de bloedbaan geïnjecteerd door middel van een infuus (intraveneuze toediening). Dit gebeurt altijd onder toezicht van een gespecialiseerd arts. Het infuus moet om de zes tot acht weken worden herhaald.
Infliximab is geregistreerd voor de behandeling van Crohn, de ziekte van Bechterew, reumatoïde artritis en artritis psoriatica.

Adalimumab: een TNFα-blokker

Adalimumab (merknaam Humira®) kan thuis door de patiënt zelf worden toegediend.
Adalimumab is geregistreerd voor de behandeling van reumatoïde artritis, artritis psoriatica, de ziekte van Bechterew en die ziekte van Crohn.

Etanercept: een TNFα-blokker

Etanercept (merknaam Enbrel®) dient wekelijks te worden geïnjecteerd
Etanercept is geregistreerd voor de behandeling van artritis psoriatica, reumatoïde artritis, psoriasis en de ziekte van Bechterew.
Anakinra: een IL-1-blokker. Anakinra (merknaam Kineret®) blokkeert als het ware de toegang voor IL-1 waardoor de specifieke reactie wordt verhinderd. Anakinra dient elke dag te worden geïnjecteerd
Anakinra is geregistreerd voor de behandeling van reumatoïde artritis.

Rituximab: gericht op het CD20-eiwit en remmer van B-cellen

Rituximab (merknaam MabThera®) hecht zich aan bepaalde witte bloedcellen, de zogenaamde B-lymfocyten. Rituximab wordt in combinatie met methotrexaat toegepast bij de behandeling van mensen met ernstige RA die niet goed reageren op andere therapieën (waaronder minimaal één TNFα-blokker). Rituximab wordt in het ziekenhuis toegediend per infuus.
Rituximab is geregistreerd voor de behandeling van lymfeklierkanker en reumatoïde artritis.

Abatacept: gericht op het CD80- enCD86-eiwit en remmer van T-cellen

Abatacept (merknaam Orencia®) hecht zich specifiek aan bepaalde witte bloedcellen, de T-lymfocyten. De arts kan Abatacept voorschrijven bij ernstige reumatoïde artritis wanneer andere behandelingen niet hebben geholpen, waaronder minimaal één TNFα-blokker. Abatacept wordt in het ziekenhuis per infuus gegeven. Dit infuus moet elke vier weken herhaald worden.
Abatacept is geregistreerd voor de behandeling van reumatoïde artritis.

Efalizumab: gericht op het CD11a-eiwit en remmer van T-cellen

Efalizumab (merknaam Raptiva®) hecht zich specifiek aan T-cellen en verhindert dat deze in de huid doordringen. Efalizumab wordt door middel van een onderhuidse injectie (wekelijks) toegediend.
Efalizumab is geregistreerd voor de behandeling van Psoriasis.

Trastuzumab: gericht op het HER2-eiwit en remmer van bepaalde kankercellen

Trastuzumab (merknaam Herceptin®) hecht zich aan een specifiek type kankercellen, remt de groei daarvan en activeert afweercellen tegen de tumor. Trastuzumab wordt in het ziekenhuis per infuus toegediend.
Trastuzumab is geregistreerd voor de behandeling van borstkanker.

Let op

Omdat de behandelingen/indicaties waarvoor biologicals zijn geregistreerd vaak worden uitgebreid is het goed om de bijsluiterteksten te raadplegen. Daarnaast worden er met enige regelmaat nieuwe biologicals geregistreerd. Wij houden onze website up-to-date zodat u de meest recente ontwikkelingen kunt volgen. 

Laatst bewerkt op: 10 april 2012