Medical need Immuundeficiëntie en veroudering

Problemen en vragen uit de kliniek en praktijk

Het immuunsysteem verzorgt afweer tegen infecties en is in staat (sommige) maligne cellen op te ruimen. Sommigen mensen met immuundeficiënties hebben aangeboren defecten in bepaalde eiwitten of cellen die belangrijk zijn om afweer optimaal te laten functioneren. Deze defecten kunnen erfelijk zijn, maar kunnen ook voortkomen uit spontane genetische mutaties. Daarnaast kunnen bepaalde ziekteverwekkers (HIV) of therapeutische behandelingen (tegen kanker) het immuunsysteem verzwakken of het lichaam uitputten voor bepaalde afweerstoffen, waardoor verworven immuundeficiënties ontstaan. Tot slot wordt steeds duidelijker dat het immuunsysteem ook minder optimaal kan werken naar mate men ouder wordt. In al deze gevallen krijgen mensen last van herhalende infecties en neemt de kans op ontwikkeling van tumoren toe.
De vraag is wat er precies gebeurt bij deze patiënten en hoe men kan ingrijpen om in elke specifieke patiënt het immuunsysteem weer goed te laten functioneren.
Daarnaast is het belangrijk te nauwkeurig te meten of de behandeling goed aanslaat en of de patiënten geen reacties tegen het medicijn gaan vertonen, waardoor de behandeling ineffectief wordt of bijwerkingen gaan ontstaan die de behandeling onveilig maken.

Oplossingen: producten en diensten van Sanquin

Sanquin maakt al vele jaren geneesmiddelen uit plasma van vrijwillige donoren die gebruikt worden bij patenten die bepaalde afweerfactoren missen of in te lage concentraties hebben. IVIg bestaat uit antistoffen uit plasma van een groot aantal donoren dat gebruikt wordt om patiënten die zelf niet de juiste antistoffen maken te beschermen tegen infecties na intraveneuze toediening. Tevens wordt IVIg gebruikt bij bepaalde auto-immuunziekten om de ziekteverschijnselen terug te dringen.

C1 esterase remmer wordt gezuiverd uit plasma en toegediend bij patiënten die een aangeboren of verworven gebrek aan dit molecuul hebben en daardoor afwijkende afweerreacties vertonen.
Allogene stamcellen van vrijwillige donoren worden geproduceerd in het Laboratorium voor Cel Therapie (LCT) en toegediend bij patiënten die na anti-kanker behandeling zelf geen afweercellen meer hebben. Deze stamcellen zullen nieuwe afweercellen vormen in de patiënt en hen zo een compleet nieuw afweersysteem geven.

In alle bovenstaande gevallen is het belangrijk dat de effectiviteit van therapie zo goed mogelijk onderzocht wordt en dat we begrijpen waarom bij sommige patiënten de therapie op termijn niet meer werkt. Het is mogelijk dat patiënten de afweerstoffen of cellen in het geneesmiddel als lichaamsvreemd herkennen, waardoor reacties kunnen ontstaan die het geneesmiddel opruimen of onwerkzaam maken. De divisies diagnostiek en research van Sanquin ontwikkelen testen om de effectiviteit van  therapie te meten. Veel onderzoek wordt verricht naar de vraag waarom in sommige gevallen therapie ineffectief wordt of bijwerkingen vertoont.

Tot slot richt veel onderzoek binnen Sanquin zich op de vraag waarom afweer bij veroudering minder efficiënt verloopt.

Naast het produceren van geneesmiddelen en het onderzoek naar effectiviteit van therapie dragen onderzoekers van Sanquin hun kennis uit via academisch, MBO en HBO-onderwijs, wetenschappelijke en klinische congressen en overleg met artsen en patiëntenverenigingen.

Onderzoekslijnen

Algemene en specifieke antistof-preparaten
IVIg (=intraveneuze immunoglobulines) zijn antistoffen die gezuiverd worden uit plasma van een groot aantal donoren dat gebruikt wordt om patiënten die zelf niet de juiste antistoffen maken te beschermen tegen infecties na intraveneuze toediening. In deze onderzoekslijn richten de onderzoekers van Sanquin zich op de vraag hoe deze antistoffen het beste toegediend kunnen worden en hoe deze antistoffen in patiënten werken. Het is duidelijk dat bij  patiënten die zelf niet de juiste antistoffen maken de toegediende antistoffen de afweer in de patiënt herstellen. IVIg wordt echter ook toegediend bij patiënten met bepaalde auto-immuunziekten. In deze gevallen is vaak nog niet duidelijk waarom toediening van IVIg bijdraagt aan herstel van ziekte. Meer inzicht in de relatie tussen de structuur en functie van de gezuiverde antistoffen maakt in de toekomst misschien mogelijk die soort antistoffen te zuiveren die het beste werken bij patiënten met bepaalde auto-immuunziekten.

Naast IVIg maakt Sanquin ook antistofpreparaten die verrijkt zijn voor specifieke antistoffen tegen bijvoorbeeld Rhesus D, tetanus, Hepatitis A en Varicella Zoster virus. De Rhesus D-antistoffen worden toegediend bij Rhesus D-negatieve vrouwen die in verwachting zijn om te voorkomen dat ze zelf schadelijke antistoffen gaan maken tegen een Rhesus D-positieve kind tijdens de zwangerschap. Deze andere antistoffen worden toegediend ter voorkoming van specifieke infecties bij personen die risico op deze infecties lopen en zelf nog geen of onvoldoende antistoffen tegen de specifieke ziekteverwekkers hebben. De specifieke antistofpreparaten worden door Sanquin gemaakt uit plasma van vrijwillige donoren die specifiek geïmmuniseerd worden om deze antistoffen te gaan maken. Sanquin verricht veel onderzoek naar de vraag hoe antistofvorming in mensen gereguleerd wordt en hoe we tot optimale immunisatie-methodes komen om specifiek antistoffen te verkrijgen.

C1 esterase-remmer

Sanquin produceert al vele jaren C1 esterase-remmer ter behandeling van gestoorde immuniteit in immuundeficiëntie patiënten. Veel onderzoek wordt verricht naar de exacte werking van C1 esterase-remmer en naar de vraag of C1 esterase-remmer ook effectief gebruikt kan worden in patiënten die ongewenste afweer vertonen, bijvoorbeeld tegen rode bloedcellen.

Stamceltransplantatie

Allogene hematopoïetische stamceltransplantatie  (HSCT) is een van de meest effectieve manieren om bepaalde tumoren te bestrijden. Na uitroeiing van de hematologische maligniteit door chemotherapie en/of radiotherapie, zijn de normale cellen van het afweersysteem van patiënt ook wordt uitgeschakeld. Na HSCT zullen de donorcellen nieuwe afweercellen maken en het afweersysteem van de patiënt herstellen. Tevens kunnen deze cellen een afweerreactie tegen de eventueel overblijvende kankercellen gaan maken, het zogenaamde. Graft-versus-leukemia (GvL) effect. Het succes van deze therapie wordt beperkt door de ontwikkeling van afweerreacties van de donorcellen tegen andere cellen van de patiënt (o.a. huid, darm), de zogenaamde Graft-versus-host-ziekte (GvHD). Het Sanquin onderzoek in deze onderzoekslijn richt zich op het begrijpen waarom sommige patenten een betere balans tussen GvL en GvHD vertonen dan anderen. Antwoord op deze vraag kan leiden tot strategieën om in elke patiënt GvL te induceren, terwijl GvHD voorkomen wordt.

Het minder werkend immuunsysteem bij veroudering en ziekte

Sanquin verricht veel onderzoek naar de vraag waarom afweerreacties suboptimaal verlopen tijdens ziektes en wat de rol van veroudering in deze processen is.
Tijdens sommige ziekteprocessen worden afweermoleculen verbruikt. Bij voortduring van de ziekte kan de patent deficiënt worden voor zulke afweermoleculen. Sanquin onderzoekt of deze depletie van afweermoleculen voorkomen kan worden en of deze afweermoleculen therapeutisch toegediend kunnen worden.
Naar mate men ouder wordt lijken sommige afweercellen minder efficiënt gevormd te worden en stapelen ongewenste afweercellen zich op. Sanquin onderzoekt hoe deze processen plaatsvinden en of dit algemene fenomenen zijn of dat bepaalde personen deze fenomenen meer of minder vertonen door de specifieke ziekteverwekkers die men in het leven is tegenkomen of door de specifieke genetische make-up. Antwoord op deze vragen geeft mogelijk inzicht in manieren om de afweer van ouderen te versterken door specifieke vaccinaties of door andere therapieën die de werking van het afweersysteem kunnen moduleren.

Coördinator medical need: Prof. dr. Marieke van Ham

Last edited on: 18 August 2016